Wapń jest pierwiastkiem, który u psów i kotów musi być dostarczany do organizmu z pożywieniem w postaci biodostępnej. Wraz z fosforem pełni rolę strukturalną, stanowiąc podstawowy budulec kości i zębów oraz funkcjonalną, biorąc udział w krzepnięciu krwi i przekazywaniu impulsów nerwowych. Dostępność wapnia zależy od jego całkowitej ilości oraz stosunku do fosforu, a także od formy i źródła. Ekstruzja i gotowanie obniżają biodostępność wapnia [1][2]. Na wchłanianie ma też wpływ zawartość fitynianiu, szcawianu i tłuszczu w diecie [3]. Ze względu na ścisły związek, wapń zawsze rozpatruje się w parze z fosforem, a ich stosunek (Ca:P) powinien wynosić około 1,2:1 do 1,4:1 [1]. Fosfor w bardzo dużej ilości występuje w czystym mięsie. Dlatego karmienie psa lub kota samym mięsem bez odpowiedniej suplementacji wapnia drastycznie zaburza proporcję Ca:P. Jej zachwianie — nawet przy odpowiedniej ilości samego wapnia w organizmie, prowadzi do wystąpienia jego niedoborów [2]. Więcej w artykule stosunek wapń:fosfor.
W czym występuje: Mięsne kości lub suplementy (konieczne w gotowanym barfie), takie jak mączka ze skorupek jaj, algi morskie Lithothamnium calcareum czy fosforan lub cytrynian wapnia.
Zjawisko blokowania wapnia przez fosfor
Jeśli w jedzeniu jest za dużo fosforu, natychmiast łączy się on z wapniem jeszcze w układzie pokarmowym, tworząc twarde, nierozpuszczalne związki. Taki „związany“ wapń staje się dla organizmu całkowicie nieprzyswajalny. W efekcie zwierzę zjada teoretycznie wystarczającą ilość wapnia, ale nie wchłania go do krwioobiegu — zostanie on po prostu wydalony z kałem, a organizm odczuje jego potężny niedobór [2]. Organizm zaczyna wtedy wykorzystywać wapń z tkanki kostnej, na czym ucierpi struktura kości.
Mięsne kości a bilans co do grama
Diety oparte na mięsnych kościach nie bilansują się perfekcyjnie w każdym pojedynczym posiłku, ale w ujęciu kilkudniowym lub tygodniowym. Jeśli w poniedziałek zwierzak dostanie o 3 gramy wapnia za mało, a we wtorek zje o 5 g za dużo (bo trafi się bardziej koścista szyja z kurczaka), jego organizm bez najmniejszego problemu wyrówna ten bilans [3]. Wrzucanie do jednej miski mięsnej kości i suplementu może ufundować żołądkowi niepotrzebny chaos (zmiany pH) i ryzyko, że szybko uwolniony z cytrynianu wapń zablokuje cenne mikroelementy z mięsa, zanim kość w ogóle zacznie się trawić. Tak więc zwiększenie ilości np. szyj o kilkanaście gramów jest dla Ciebie wygodniejsze, a dla organizmu zwierzaka — naturalniejsze (nadmiar wapnia zostanie po prostu wydalony).
Mechanizm wydalania nadmiaru kości
(Dotyczy wyłącznie zdrowych dorosłych zwierząt!) Wapń w surowych kościach nie występuje w wolnej postaci, lecz w formie niezwykle twardego minerału (hydroksyapatytu). Jest wchłaniany w jelicie po wcześniejszym nadtrawieniu matrycy kostnej przez kwas żołądkowy. Jeśli zwierzę zje za dużo kości na raz, organizm reguluje bilans przede wszystkim na poziomie jelita — ogranicza wchłanianie wapnia, a twarda, nierozpuszczalna matryca kostna i tak nie zdąży się w całości rozpuścić w trakcie pasażu. Nierozpuszczona nadwyżka trafia do jelita w niezmienionej, nieprzyswajalnej formie i zostaje po prostu wydalona (stąd bierze się twardy, kredowo-biały kał). Natura sama zabezpiecza się przed przedawkowaniem, ograniczając wchłanianie. Homeostaza wapnia jest regulowana przede wszystkim poprzez wydalanie z kałem [3]. Uwaga: u szczeniąt wchłanianie wapnia nie jest regulowane, zachodzi biernie. Nadmiar kości w diecie rosnącego psa zawsze spowoduje wchłanianie zbyt dużej ilości wapnia do krwiobiegu, powodując ciężkie deformacje szkieletu czy złamania! [2][4].
Suplementy a kwas żołądkowy
Suplementy takie jak mączka ze skorupek jaj to chemicznie węglan wapnia. Wchodzi on z kwasem żołądkowym w błyskawiczną reakcję chemiczną, neutralizując go. Jeśli dodamy do mięsa dużo za dużą dawkę czystego suplementu „na oko“, możemy drastycznie odkwasić żołądek mięsożercy. W efekcie zwierzę nie strawi prawidłowo białka z mięsa, a co gorsza — kwas nie zneutralizuje szkodliwych bakterii (np. Salmonelli). Kość również angażuje kwas żołądkowy, ale jej struktura sprawia, że proces ten jest powolny i fizjologiczny, a nie gwałtowny jak w przypadku proszku. Dodatkowo wapń, cynk, miedź i żelazo to minerały, które w jelitach walczą o te same „drzwi wejściowe“ (receptory) do krwioobiegu [1]. Sole wapnia ulegają szybkiemu rozpuszczeniu przez kwas żołądkowy i natychmiast, a jelita wypełniają się ogromną ilością wolnych jonów. Wygrywają zatem konkurencję i blokują wchłanianie cynku, miedzi czy żelaza z danego posiłku. Oczywiście węglan wapnia nie jest zły, ale trzeba go suplementować z głową. Z kolei wapń ze zjedzonych kości uwalnia się powoli, stabilnie i w towarzystwie fosforu, dzięki czemu jelita mają czas na spokojne wchłonięcie również pozostałych mikroskładników.
Niedobór: Hipokalcemia jest poważnym zaburzeniem elektrolitycznym, szczególnie u poważnie chorych zwierząt. Jej przyczyną możebyć m.in. niedoczynność przytarczyc, niewydolność nerek, nadczynność kory nadnerczy czy toksyny. Do objawów należą: anoreksja, warczenie, nerwowość, ogniskowe skurcze mięśni (uszu i pyska), sztywny chód, zaburzenia układu nerwowego i mięśniowego, w tym tężyczka i drgawki [5].
Nadmiar: Związki wapnia i fosforu często odpowiadają za wytrącanie się kamieni układu moczowego u psów i kotów, jednak ich nadmiar w diecie nie jest jedyną przyczyną. Do hiperkalciurii może prowadzić nadczynność przytarczyc. Kamienie mogą powstawać też w wyniku zapalenia pęcherza moczowego na tle bakteryjnym.
Źródła
- National Research Council (2006). Nutrient Requirements of Dogs and Cats, Chapter 7 — Minerals. National Academies Press. https://nap.nationalacademies.org/catalog/10668/nutrient-requirements-of-dogs-and-cats
- Stockman J, Villaverde C, Corbee RJ (2021). Calcium, Phosphorus, and Vitamin D in Dogs and Cats: Beyond the Bones. Veterinary Clinics of North America: Small Animal Practice. https://doi.org/10.1016/j.cvsm.2021.01.003
- Stockman J, Watson P, Gilham M, et al. (2017). Adult dogs are capable of regulating calcium balance, with no adverse effects on health, when fed a high-calcium diet. British Journal of Nutrition 117(9):1235-1243. https://doi.org/10.1017/s0007114517001210
- Tryfonidou MA, Holl MS, Vastenburg M, et al. (2002). Hormonal regulation of calcium homeostasis in two breeds of dogs during growth at different calcium intakes. Journal of Nutrition 132(11 Suppl):3363S–3366S. https://doi.org/10.1093/jn/132.11.3363
- Hall, J. A. (2024). Hypocalcemia in Small Animals. In MSD Veterinary Manual. Merck & Co., Inc. https://www.msdvetmanual.com/metabolic-disorders/disorders-of-calcium-metabolism/hypocalcemia-in-small-animals?